حجت الاسلام و المسلمین ارسطا در جلسه ای که مردادماه سال 1404 در مشهد مقدس برگزار شد به برسی فقهی جهاد پیش دستانه پرداخت که در ادامه به بخش دوم (بحش نخست) آن اشاره می شود.

خلاصه بخش نخست

اقدام نظامی پیش‌دستانه که اگر در چارچوب تعالیم دینی قابل پذیرش باشد باید از آن به «جهاد پیش دستانه» تعبیر کرد، از حیث فهم عرفی، دو حالت می‌تواند داشته باشد که در تبیین موضوع جهاد پیش‌دستانه، این دو حالت را باید از یکدیگر تفکیک کرد.

حالت اول؛ حملۀ قریب‏الوقوع دشمن
حالت دوم؛ حمله احتمالی دشمن

بررسی حکم صورت دوم

صورت دوم؛ یعنی حمله پیش دستانه به دشمن به دلیل حمله احتمالی از سوی دشمن؛ اقدام به چنین کاری، یک دلیل محکم لازم دارد زیرا موجب هزینه فراوان برای کشور اسلامی و به خطر افتادن جان تعدادی از مسلمین خواهد شد و علاوه بر آن، در دنیای معاصر، پیامدهای فراوان سیاسی، اقتصادی، حقوقی و نظامی دارد بنابر این تا دلیل شرعی محکمی برای جواز این اقدام در دست نداشته باشیم، قاعده اولیه مقتضی حرمت چنین کاری می‌باشد.

طبق آیه‏ای در قرآن، اقدام پیش‏دستانه داریم نه حملۀ پیش دستانه و آن اقدامی به منظور ارهاب دشمن است؛ باید کاری کرد که دشمن بترسد و جرأت نکند به کشور اسلامی حمله کند. امروزی‌ها به این اقدام، «اقدام بازدارنده» می‌گویند. قرآن تکلیف اقدام بازدارنده را مشخص کرده است؛ آن‏جا که فرموده: «وَ أَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ وَ مِنْ رِباطِ الْخَيْلِ تُرْهِبُونَ بِهِ عَدُوَّ اللَّهِ وَ عَدُوَّکُمْ» اگر بناست دشمن خدا و دشمن خودتان را بترسانید، تا مبادا به سرزمین اسلامی حمله کنند، (راهش حمله پیش‌دستانه نیست) راهش «اعداد قوا» است (آماده کردن نیرو). اعداد قوا غیر از حمله است.

طبعاً این اعداد قوا برای آنکه بتواند مصداق ارهاب «عدوالله و عدوکم» باشد، باید با خطرات احتمالی تناسب داشته باشد؛ یعنی اگر خطری مانند اسرائیل، کشورهای اسلامی و رأس این کشورها، یعنی ایران، را تهدید می‌کند، طبعاً باید به تناسب این خطر بزرگ، آن اندازه اعداد قوا باشد که بتواند آن خطر را دفع کند. این نکته از باب تناسب حکم و موضوع است زیرا واضح است که اگر اعداد قوا در حدّ پایینی انجام شود، اصلا مصداق «ترهبون به عدوّالله و عدوّکم» نخواهد بود.

پس ما در صورت حمله احتمالی دشمن، یک آمادگی مرتبۀ پایین داریم که «ترهبون» حاصل نمی شود و یک آمادگی متناسب با خطر دشمن داریم که «ترهبون» با آن محقق می‏شود و یک حمله پیش گیرانه هم داریم که قرآن آن را مطرح نمی فرماید.

البته کشورهای غیر اسلامی ممکن است اقدام به حمله پیشگیرانه بکنند، چنانکه مثلا آمریکا به عنوان اولین کشوری که به تکنولوژی بمب اتمی دسترسی پیدا کرد، یکی از اهداف اصلیش برای انفجار بمب اتمی در زمان جنگ جهانی دوم در دو شهر هیروشیما و ناکازاکی ژاپن، همین اقدام پیشگیرانه یا بازدارنده بود، طبق گزارش‌هایی که خود غربی‌ها منتشر کرده‌اند، پیش از این‏که آمریکا اقدام به حمله اتمی به ژاپن کند، ژاپنی‌ها آماده تسلیم بودند؛ یعنی بدون استفاده از بمب اتمی هم می‌شد ژاپن را تسلیم کرد؛ زیرا ژاپن به نقطه ضعف جدی رسیده بود؛ ژاپن جزایری پراکنده است و امکانات آن به هیچ وجه با امکانات کشور بزرگی مثل آمریکا در آن زمان (که دور از صحنه جنگ بود و جنگ در اروپا و قسمتی از آسیا اتفاق افتاده بود)، قابل مقایسه نبود، آمریکا از منطقه اصلی جنگ جهانی دوم دور بود و از آسیب‌های شدید جنگ هم دور مانده بود.

پس چرا آمریکا این کار را کرد؟ برای همین که (به تعبیر عامیانه) زهر چشم بگیرد و اقدام بازدارنده انجام دهد. این اقدام بازدارنده نیز به نحوی شد که تا چندین سال پس از جنگ دوم جهانی و پس از انفجار این دو بمب اتمی، وقتی خطری آمریکا را تهدید می‌نمود، آمریکا از این قدرت بازدارندگی خود (یعنی تهدید طرف مقابل با بمب اتم)، استفاده می‌کرد. در تاریخ دنیای غرب مطرح شده که تنش‌هایی که بین شوروی و آمریکا بعد از جنگ دوم جهانی اتفاق افتاد و مثلا شوروی می‌خواست قلمرو نفوذ سیاسی خودش را توسعه دهد، آمریکا تهدید می‌کرد که اگر این کار را بکنید، از بمب اتمی استفاده می‏کنیم، و در آن‏جا شوروی، عقب‌نشینی می‌کرد و این وضعیت ادامه یافت تا زمانی که شوروی نیز دسترسی به بمب اتم پیدا کرد.

در زمان معاصر نیز چنانکه معلوم است، بعضی از کشورهایی که از بمب اتم برخوردار هستند، از این حربه برای بازدارندگی استفاده می‌کنند.
منظور این است که اعداد قوا بازدارنده است، همان‌طور که بالوجدان روشن است، و آیه شریفه قرآن، به صراحت این بازدارندگی را مشروع می‏داند و می فرماید به قوّتی دست پیدا کنید که ارهاب دشمن خدا و دشمن مسلمانان به وسیله آن قدرت، تحقق یابد.

این دو قسمی که به آنها اشاره شد، هیچ‌کدام مصداق جهاد ابتدایی نمی‌‏باشند؛ این‌ها در واقع جهاد دفاعی هستند، جهاد ابتدایی همان جهاد دعوت است که برای دعوت به اسلام صورت می‌گیرد، در حالی که هیچ‌کدام از این دو نوع جهاد برای دعوت به اسلام انجام نمی‌شود. دومی که همان جهاد پیشگیرانه بود مطابق آیه قرآن مشروعیت ندارد و اگر بر فرض مشروعیت می‌داشت، مصداق جهاد ابتدایی نمی‌بود؛ زیرا برای دعوت به اسلام صورت نمی‌گیرد، اما قسم اول نیز بسیار واضح است که جهاد دفاعی است.

بنابراین، آن تقسیم‌بندی که فقها فرموده‌اند مبنی بر این‏که جهاد بر دو قسم است، یک قسم، جهاد دعوت و قسم دیگر جهاد دفاعی نامگذاری می‏شود، به قوت خود باقی است.

اگرچه بعضی از فقهاءمعاصر سعی نموده اند که قسم سومی را از روایات استخراج کنند که البته محل بحث نیست.
بدین ترتیب از نظر شناخت موضوع جهاد پیش دستانه، دو صورت را تفکیک کردیم و حکم صورت دوم (یعنی پیشگیری از حملات احتمالی آینده) را مورد بررسی قرار دادیم.

نتیجه

نتیجه این‏ شد که برای ارهاب دشمن، لازم نیست خطرات و هزینه‌های سنگین حمله به کشور غیر اسلامی، بر کشور اسلامی تحمیل شود زیرا واضح است که هر حمله‌ نظامی، به طور طبیعی هزینه‌های سنگینی دارد و آسیب‌هایی به بار می‌آورد که برخی از آن‌ها جبران‌ناپذیرند، مانند شهادت تعدادی از نیروهای نظامی و یا فرماندهان که دیگر قابل جبران نیست. علاوه بر این، خداوند متعال می‌فرماید اگر شما می‌خواهید به این هدف برسید که ارهاب دشمن اتفاق بیفتد، باید از طریق اعداد قوا (آماده‌سازی نیرو و توان) وارد شوید؛ هدف بازدارندگی به خوبی با این کار محقق می‏شود؛ به دو دلیل:

الف. وجدان عرفی، یعنی با توجه به واقعیتهای خارجی، واقعا بازدارندگی محقق می‌شود. از باب مثال، در سالهای بعد از جنگ دوم جهانی، دیگر هیچگاه آمریکا علیه دشمنان خود از بمب اتمی استفاده نکرد زیرا دنیا از قدرت تخریبی آن بمب، مطلع شده بود و همین امر، موجب می‌شد که در اختیار داشتن چنین قدرتی، یک عامل بازدارنده در برابر تهدیدهای احتمالی کشورهای دیگر باشد در نتیجه برخورداری آمریکا از بمب اتم، عامل بازدارنده قدرتمندی بود که خطرات احتمالی از ناحیه کشورهای دیگر را دفع می‌کرد.

ب. دلیل دوم آیه 60 سوره انفال است (و اعدّوا لهم ما استطعتم من قوّة و ...) که به آن اشاره شد.

اما آیا قدرت اتمی داشتن کشور جمهوری اسلامی ایران و ساخت بمب اتم، بازدارنگی دارد یا ندارد؟ آن هم در برابر کشوری مانند اسرائیل، در حالی که می‏داند، ایران اسلامی هیچ‌گاه از بمب و وسایل کشتار جمعی استفاده نمی کند.

پاسخ این است که این موضوع خارج از فرض بحث است. فرض در جایی است که برای اعمال و استفاده از قوای آماده شده، هیچ‌گونه مانعی وجود نداشته باشد، اما اگر قوه‌ای در اختیار باشد و در عین حال، ممنوعیت در استفاده هم وجود داشته باشد به گونه‏ای که هیچ‌گاه مورد استفاده قرار نگیرد، در آن صورت اصلا بازدارندگی تحقق نمی‌یابد لذا چنین فرضی باید جداگانه بررسی شود.

فرض مورد بحث در جایی است که برای استفاده از قوای آماده شده، هیچ‌گونه مانعی وجود نداشته باشد، امکان استفاده هم باشد، و هیچ‌گونه تعهّدی مبنی بر عدم استفاده در بین نباشد؛ تا در نتیجه، حالت بازدارندگی ایجاد ‌شود.