حجت الاسلام و المسلمین علی زینتی عضو هیئت علمی جامعه المصطفی در درس خارج «فقه اوقات فراغت» در مورد اهمیت و تاریخچه اوقات فراغت مباحثی را مطرح کردند که در ادامه به آن اشاره می شود.

یکی از مباحث مهم در حیات بشر که همواره بخشی از زمان او را در بر می‌گیرد، مسئلۀ «اوقات فراغت» است که شناخت آن و جایگاهی که در اندیشۀ اسلامی دارد، بسیار حائز اهمیت است. در جهان پرمشغلۀ امروزی اهمیت اوقات فراغت بر کسی پوشیده نیست و این موضوع چنان با زندگی انسان‌ها درهم تنیده شده که نه تنها حیات فردی بلکه حیات اجتماعی انسان را متأثر از خود کرده است به نحوی که برخی آن را موهبت بزرگ الهی می‌دانند که بر کیفیت زندگی انسان بسیار تأثیرگذار است. اهمیت اوقات فراغت به نحوی است که صاحب‌نظران آن را به مثابۀ «آیینه فرهنگ» دانسته و چگونگی گذران اوقات فراغت یک جامعه را معرِّف خصوصیات فرهنگی آن جامعه می‌دانند. همچنین فراغت یکی از مهم‌ترین گونه‌های بازتولید اجتماعی است به این بیان که تمایزات اجتماعی که بیانگر هویت‌ اجتماعی گروه‌های مختلف هستند را می‌توان در مجموعۀ متنوعی از اعمال اجتماعی مشاهده کرد که یکی از این موارد، اوقات فراغت است که شامل ورزش‌ها، مطالعات، موسیقی و سینما، تعطیلات و سایر امور ذوقی می‌شود

تاریخچۀ اوقات فراغت

تاریخچۀ اوقات فراغت به بلندای حیات انسان است و انسان‌ها از ابتدا برای تأمین مایحتاج خود به شیوه‌ای عمل می‌کردند که با وجود خستگی و زحمت فعالیت‌های روزانه، کارهایی را برای تفریح و نشاط خود انجام دهند. در دورۀ ماقبل شهرنشینی، با توجه به اینکه انسان‌ها در دامن طبیعت زندگی خود را سپری می‌کردند، تقسیم‌بندی زمان آنها منحصر در زمان کار و غیر کار بود و فراغت آنها بسیار محدود و نامنظم بود. در دوران تمدن‏های باستان اوقات فراغت مختص نخبگان جامعه بود و تنها وقتی برای همه مردم امکان‌پذیر شد که فشار برای رفع نیازهای اولیه کاهش یافت. در جوامع ابتدایی بین کار و اوقات فراغت مرز مشخصی ترسیم نشده است. گاه ساعات کار چنان سخت و طولانی بوده که اساساً‏ وقتی برای فراغت وجود نداشته است. در هرحال فراغت تابع آهنگ طبیعی کار بوده و آزادی و انتخاب فرد در آن راهی نداشته است.

در عین حال با پیشرفت کشاورزی، شکاف بین طبقات بیشتر شد و طبقات برگزیده‏ای ایجاد شدند و اوقات فراغت به منزلت اجتماعی، نوع تربیت و مرتبه سیاسی افراد بستگی پیدا کرد و تنها افراد نخبه امکان فراغت داشتند. برای مثال در تمدن مصر (2500 قبل از میلاد تا تمدن روم) و فرهنگ‏های آشوری و بابلی فعالیت‏های تفریحی زیادی وجود داشت اما عمدتاً مختص طبقات بالای جامعه، اشراف، نظامیان و رهبران مذهبی بود. فعالیت‏های آنها شامل اسب‏سواری، کشتی، تیراندازی، انواع هنرها، رقص، موسیقی، نمایشنامه، شکار، مبارزه و مهمانی‏های پرریخت ‏و پاش بود. در آشور و بابل باستان پارک‏ها، شهرک‏های سلطنتی، باغ‏های وحش و نیز باغ‏های وسیعی برای گیاه‏شناسی و نیز برای برگزاری تشریفات وجود داشت.

پس از دورۀ شهرنشینی به علت افزایش تولیدات کشاورزی و دامی و امکان اضافۀ تولید و همچنین پیدایش شهرها و ایجاد مشاغل مختلف، تحولی شگرف در شیوۀ زندگی و ساختار اجتماعی – اقتصادی جامعۀ بشری ایجاد گردید به طوری که مسئلۀ اوقات فراغت را به یک موضوع همگانی تبدیل کرد و امروزه می‌توان آن را یک پدیدۀ فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و حتی سیاسی بین اقشار مختلف جامعه در نظر گرفت. در کشور ایران اوقات فراغت از زمان قاجاریه مورد توجه جدی قرار گرفت و در جوامع غربی در پایان قرون وسطی و آغاز صنعتي‌شدن جوامع غربي رابطه بين کار و اوقات فراغت به‌طور اساسی دچار تغيير و تحول شد. چنان‌که اوقات فراغت به ‌عنوان زمان تلف شده و کار به‌ عنوان ارزش مطرح می‌شد.

این اصطلاح ابتدا در دو اندیشۀ ادبی فرانسوی و آلمانی استعمال شده و پس از آن به فرهنگ انگلستان (لاتین) نیز منتقل شده و به تدریج موضوع 5 رشته از علوم انسانی قرار گرفته است. در حقیقت زادگاه عملی این واژه در جامعۀ آلمانی و فرانسوی و زادگاه علمی و مکتوب آن در کشور انگلستان بوده است؛ توضیح آنکه هنگام تبادل نیروی کار بین انگلستان و ایالات متحدۀ آمریکا این بحث مطرح شد که آیا اوقات فراغت نیروی کار انگلیسی از اوقات فراغت نیروهای آمریکایی بیشتر است یا خیر؟ زیرا نیروی کار آمریکایی زمان بیشتری را صرف کار می‌کرد تا بتواند نیازهای اولیه خود را تأمین کند در حالیکه نیروی کار انگلیسی زمان کمتری را برای تأمین مایحتاج خود صرف کرده و اصطلاحاً اوقات فراغت بیشتری نسبت به کارگران آمریکایی داشته است. همین امر موجب شد که در سال 1924 دفتر بین‌المللی کار نخستین کنفرانس بین‌المللی را در مورد «وقت آزاد کارگران» برپا کند که در آن 300 نماینده از 18 کشور جهان حضور داشتند و نظر عموم آنها بر اهمیت بیشتر به اوقات فراغت کارگران شد. به تعبیر دیگر در قرن نوزدهم و با پیدایش انقلاب صنعتی و ظهور ساعات کاری طولانی هفتگی، مقولۀ اوقات فراغت از اهمیت ویژه‌ای برخوردار شد. در این قرن کارگران موفق به کم‌کردن ساعت کاری خود و دست یافتن به اوقات فراغت در مبارزات خود شدند و ساعت کاری خود را به هشت ساعت در روز تقلیل دادند تا بدین ترتیب علاوه بر کار و تلاش، استراحت و فراغتی را برای خود در نظر بگیرند.

در جوامع صنعتی اوقات فراغت به «زمان مصرف» تبدیل گشت و بجای اینکه زمانی برای خودشناسی یا خلاقیت باشد، به زمانی برای بازتولید نیروی کار و مصرف کالاهای سرگرمی تبدیل شد. در حقیقت در دوران مدرن اولیه و اقتصادهای تولیدمحور، اوقات فراغت زمانی برای استراحت و رفع خستگی ناشی از کار بود اما در دوران مدرن متأخر، فراغت به یک امر زیبایی‌شناختی و گونه‌ای از مصرف تبدیل گشت که افراد از طریق آن می‌توانند به هویت متفاوتی دست یابند. گزارشات مختلف در مورد تاریخچۀ اوقات فراغت را می‌توان حول یک تقسیم‌بندی سه‌گانه جمع‌بندی کرد. در دوره «ما قبل مدرن» فراغت زوج کار بود و اوقات فراغت بخشی از زندگی فرهنگی جامعه و امری مولّد به حساب می‌آمد که انتخاب آن در اختیار فرد نبود. در «دوره مدرن» فراغت در مقابل کار قرار گرفت و نظم توسعۀ صنعتی اولیه در بیشتر جوامع، فراغت را مشکل بالقوه جامعه صنعتی می‌پنداشت و لذا گسترش آن را بر نمی‌تابید. در «دورۀ مدرنیتۀ متاخر» بازارهای مصرفی تشکیل شد و حوزه‌های فراغت برای اقشار مختلف جامعه پدید آمد و نوعی تداخل و هم‌پوشانی در کار و فراغت ایجاد گشت.
بنابراین با توجه به ریشۀ استعمال این واژه مشخص می‌شود که اساساً اوقات فراغت در جایی معنا پیدا می‌کرد که معاش انسان تأمین شده و ضرورتی برای ادامۀ کار وجود نداشته باشد.