بررسی منابع مستقل و غیرمستقل سبک زندگی در فقه اسلامی
1405-04-20
مباحث مرتبط با سبک زندگی در آثار فقهی عمدتاً ذیل عنوان «آداب» مطرح شده و کمتر مورد بررسی مستقل قرار گرفته است. در این جلسه به معرفی برخی منابع مستقل و غیرمستقل مؤثر در بحث سبک زندگی پرداخته می شود.
حجت الاسلام و المسلمین عبدالامیر خطاط استاد برجسته درس خارج حوزه علمیه اصفهان در درس «سبک زندگی» به معرفی منابع مرتبط با موضوع سبک زندگی چرداخت که در ادامه به آن اشاره می شود.
بحث سبک زندگی به گونهای که شایسته آن باشد مورد توجه فقها قرار نگرفته و به طور مستقل و منسجم از آن بحث نشده است و صرفاً به مناسب در هر باب فقهی تحت عنوان «آداب» به اموری پرداختهاند که در «سبک زندگی» مورد استفاده قرار میگیرد و برخی از علما کتابهای مستقلی را به نگارش در آوردهاند که معمولاً تحت عنوان «آداب» بوده که در آن از دقتهای و ظرافتهای فقهی استفاده نشده است تا بتوان از آن عنوان یک کتاب مستقل فقهی نام برد. با توجه به آنچه بیان شد شایسته است به برخی منابع مستقل و غیر مستقل که در بحث «سبک زندگی» و پیشبرد آن مؤثر است اشاره شود که به بیان ذیل میباشد:
کُتُب مستقل
1. الآداب الدينية للخزانة المعينية؛ این کتاب، نگاشتۀ مرحوم طبرسی، نویسندۀ تفسیر «مجمع البیان» است که چهارده فصل دارد. فصل نخست به آداب پوشش پرداخته و فصل آخر به آداب ختم قرآن.
2. مکارم الاخلاق و معالم الاعلاق؛ این کتاب نگاشتۀ فرزند مرحوم طبرسی، «رضی الدین، الفضل بن الحسن بن الفضل الطبرسی» بوده که بنابر فرمایش آغابزرگ طهرانی به نقل از علامهحلی، این کتاب تکمهای بر کتاب «الآداب الدینیة» است. کتاب مذکور، دوازده باب دارد که باب نخست آن، به آفرینش پیامبر صل الله علیه و اله، اخلاق و سایر احوالات ایشان پرداخته است. باب آخر در رابطه با نوادر است که هفت فصل دارد.
3. مشکات الانوار؛ این کتاب نگاشتۀ «علی بن الفضل بن الحسن بن الفضل الطبرسی»، فرزند رضی الدین طبرسی و نوۀ مرحوم طبرسی است که تکملۀ کتاب مکارم الاخلاق پدرش میباشد. این کتاب، ده باب دارد که باب اول در رابطه با ایمان و اسلام بوده و باب آخر به متفرقات، متعلق است.
4. کتاب الآداب شهید ثانی.
5. کتاب الآداب محمد بن جریر بن رستم طبری.
6. مرآة الکمال مامقانی.
7. حلیة المتقین علامهمجلسی.
8. مفاتیح الحیاة آیتالله جوادی.
9. محاسن برقی.
10. خصال شیخ صدوق.
کُتُب غیر مستقل
این کتب، به بخشی از آداب پرداخته و معمولاً به مناسبتی متذکر آداب شدهاند که بیان برخی از آن کتب به قرار ذیل است:
1. مرحوم کلینی در کتاب «کافی»، سه کتاب پیرامون آداب ایجاد کرده که به شرح ذیل است:
الف) «کتاب العشرة»؛ این کتاب به آداب معاشرت پرداخته است که سی باب دارد؛ باب نخست آن به «معاشرت¬های واجب» پرداخته و باب آخر آن، باب «نهی از سوزاندن کاغذهای» نوشته شده است.
ب) «کتاب الزیّ و التجمّل و المروءة»؛ این کتاب شصت باب دارد که باب نخست آن مرتبط به «خودآرایی و آشکار ساختن نعمت» است و باب آخر به «کراهت تنها خوابیدن» میپردازد.
ت) «کتاب الدواجِن»؛ این کتاب در رابطه با حیوانات است که سیزده باب داشته و باب اول به بیان ارتباط «چهارپا و مرکوب» است و باب آخر به کراهت ایجاد «نزاع و شر بین حیوانات» اشاره دارد.
2. مرحوم شیخ حر عاملی در «وسائل الشیعه»، در ذیل «کتاب الحج»، سه باب «آداب السفر الی الحج و غیره»، باب «احکام الدواب فی السفر و غیره» و باب «احکام العشرة فی السفر و الحضر» را ایجاد کرده¬اند.
3. محدث نوری در کتاب «مستدرک الوسائل» مانند شیخ حر عاملی، رفتار کرده است.
4. مرحوم فیض کاشانی در کتاب «الوافی» در ذیل تتمۀ کتاب «الکفر و ایمان» بابی را تحت عنوان «ما يجب على المؤمن من الحقوق في المعاشرات» ایجاد کردهاند. همچنین وی کتاب «الشافي في العقائد و الأخلاق و الأحکام» را نیز در جهت آداب و اخلاق نگاشته است.
5. علامه مجلسی در کتاب «بحار الانوار» سه جلد 71، 72، 73 و 92 را در جهت آداب و اخلاق نگاشتهاند که در جلد 92 تکملهای بر سه جلد دیگر است.