آیت الله مهدی هادوی تهرانی در هفتمین جلسه از درس خارج «مکتب و نظام سیاسی اسلام» که در تاریخ 14 مهر ماه سال 1404 برگزار شد، به بحث عرضه چهره عدالت‌گرای اسلام پرداخت که یکی از ابعاد آن، نمایش عملی عدالت اسلامی است. ایشان در این زمینه، بحث تأکید بر حکومت اخلاقی مطرح و روایت مکارم الاخلاق را محور این بحث قرار داد که در ادامه به بخش دوم آن اشاره می شود.

در جلسه قبل بیان شد که در حوزه سیاسی، برای مکارم اخلاق می‌توان مصادیق متعددی پیدا کرد که عبارتند از؛

نخست عدالت.
دوم، مشورت بود.

سوم، رحمت و رفق با رعیت.
چهارم، صدق و امانت.
پنجم زهد در اموال دولتی.
ششم نصیحت و اصلاح.

هفتم عفو در هنگام قدرت.

در این زمینه معمولاً به سیره امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در جنگ جمل استناد می‌شود. در واقع، امیرالمؤمنین علیه‌السلام می‌توانست بر اساس ضوابط موجود، بسیاری از آنان را مجازات، زندانی یا حتی اعدام کند، اما چنین نکرد. به همین دلیل نیز در مباحث مربوط به بغی گفته‌ایم که در روایات آمده است اگر فرد باغی فرار کند و دیگر امکان تجدید سازمان و ایجاد خطر از سوی او وجود نداشته باشد، نباید او را تعقیب کرد. به تعبیر روایات، وقتی فتنه پایان یافت، دیگر نباید به دنبال افراد رفت و آنان را دستگیر یا مجازات کرد.

هشتم رحمت و مدارا با مخالفان و احترام به دیدگاه‌های دیگران.

بالاخره در هر جامعه‌ای افرادی وجود دارند که با ما هم‌نظر نیستند. مسئله این است که چگونه باید با آنان برخورد کرد. آیا باید برخوردی خشن داشت؟ یا اینکه تا حد امکان با سعه‌صدر و مدارا رفتار کرد؟

در روایات از پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله نقل شده است که: «الرَّاحِمُونَ یَرْحَمُهُمُ الرَّحْمَنُ»؛ کسانی که اهل رحمت‌اند، مورد رحمت خداوند قرار می‌گیرند. بر این اساس، تا جایی که موجب بحران و آسیب جدی اجتماعی نشود، باید ظرفیت شنیدن سخن مخالف را داشته باشیم و اجازه دهیم افراد دیدگاه‌های خود را بیان کنند، نه اینکه به محض شنیدن یک سخن متفاوت، از هر سو به گوینده حمله شود.

نهم تقوا.

تقوا هم بُعد فردی دارد و هم بُعد اجتماعی. بُعد فردی آن در حوزه اخلاق فردی قرار می‌گیرد، اما بُعد اجتماعی آن اهمیت ویژه‌ای دارد. تقوا در عرصه اجتماعی یعنی انسان در رفتارها، تصمیم‌ها و مسئولیت‌های اجتماعی خود نیز ضوابط شرعی را رعایت کند و همواره مراقب باشد که آنچه انجام می‌دهد از نظر شرعی مجاز است یا نه.

متأسفانه گاهی تصور می‌شود که تقوا فقط به نماز اول وقت، دائم‌الوضو بودن، روزه گرفتن و امثال آن محدود می‌شود. همه این‌ها ارزشمند و لازم است، اما کافی نیست. نحوه برخورد یک مسئول با ارباب رجوع، رفتار او با زیردستان، نحوه تصمیم‌گیری‌هایش، برخوردش با بیت‌المال و امکانات عمومی و ده‌ها مسئله دیگر نیز از مصادیق تقوا هستند.

دهم شفافیت و محاسبه.

امور باید روشن باشد؛ مشخص باشد درآمدها از کجا آمده‌اند، در چه مسیری هزینه شده‌اند و تصمیم‌ها بر چه اساسی اتخاذ شده‌اند. البته در برخی موارد که جنبه امنیتی یا اطلاعاتی دارند، ممکن است انتشار اطلاعات برخلاف مصلحت باشد، اما خارج از این موارد، اصل بر شفافیت است.

در جمهوری اسلامی ایران قانونی با عنوان «قانون انتشار و دسترسی آزاد به اطلاعات» وجود دارد. بر اساس این قانون، هر شهروند حق دارد از دستگاه‌ها و نهادهای دولتی درباره اطلاعات عمومی سؤال کند؛ برای مثال، درباره درآمدها، هزینه‌ها، نحوه هزینه‌کرد بودجه و مسائل مشابه.

طبق این قانون، اگر فردی از یک دستگاه یا سازمان اطلاعاتی را درخواست کند، آن مجموعه موظف است در مدت مشخصی پاسخ دهد و در صورت خودداری از پاسخگویی، ضمانت‌های قانونی برای آن پیش‌بینی شده است.

این قانون وجود دارد و مصوب و تأیید شده است. بنابراین، از نظر نظری و حقوقی، اصل شفافیت در ساختار قانونی ما پذیرفته شده است. اینکه در مقام عمل تا چه اندازه این اصل به‌طور کامل اجرا می‌شود، موضوع دیگری است. در این زمینه جمله‌ای از امیرالمؤمنین علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه وجود دارد که می فرمایند، مسئولان نباید خود را از مردم پنهان کنند، بلکه باید در دسترس و در معرض مراجعه آنان باشند. البته مقصود این نیست که صرفاً مردم بتوانند چهره مسئولان را ببینند. بلکه منظور این است که مردم بتوانند خواسته‌ها، مشکلات و مطالبات خود را مطرح کنند و مسئول نیز در موقعیت پاسخگویی قرار داشته باشد.

یازدهم مسئولیت‌پذیری.

همه افراد جامعه، اعم از حاکم و رعیت، متناسب با جایگاه و موقعیت خود مسئولیت دارند. همان روایت معروف پیامبر اکرم صلی‌الله علیه و آله که در منابع شیعه و اهل سنت به صورت گسترده نقل شده است: «کُلُّکُمْ رَاعٍ وَ کُلُّکُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ». همه شما سرپرست هستید و همه شما نسبت به آنچه در اختیار دارید مسئولید.

دوازدهم رعایت کرامت انسانی.

خداوند در آیه ۷۰ سوره اسراء می‌فرماید: «وَلَقَدْ کَرَّمْنَا بَنِی آدَمَ». بر این اساس، باید حقوق اساسی انسان‌ها رعایت شود و با همه افراد با احترام و رفتار شایسته برخورد گردد؛ مگر در مواردی که ضرورت شرعی یا قانونی خاصی وجود داشته باشد. هیچ‌کس حق ندارد مردم را تحقیر کند یا به دلیل برخورداری از یک موقعیت اجتماعی، خود را برتر از دیگران بداند و از تعبیرهای تحقیرآمیز درباره آنان استفاده کند.

سیزده صبر، حلم و تواضع است.

انسان در موقعیت‌های مختلف اجتماعی و سیاسی باید بتواند خویشتن‌داری کند، بردبار باشد و واکنش‌های هیجانی از خود نشان ندهد.

گاهی ممکن است فردی در جایگاه مسئولیت قرار داشته باشد و با یک انتقاد یا سخن تند مواجه شود. اگر نتواند خود را کنترل کند، رفتاری انجام می‌دهد که نه تنها برای خودش، بلکه برای کل نظام و مجموعه‌ای که نمایندگی آن را بر عهده دارد، مشکل ایجاد می‌کند. به‌ویژه در عصر رسانه‌های عمومی و فضای مجازی که تقریباً هیچ رفتاری پنهان نمی‌ماند. از این‌رو، مکارم اخلاق سیاسی اقتضا می‌کند که مسئولان اهل صبر، حلم و تواضع باشند و صرف برخورداری از یک جایگاه اجتماعی، خود را برتر از دیگران ندانند.

چهاردهم وفای به عهد.

خداوند در آیه ۳۴ سوره اسراء می‌فرماید: «أَوْفُوا بِالْعَهْدِ إِنَّ الْعَهْدَ کَانَ مَسْئُولًا»؛ به پیمان‌ها وفادار باشید، زیرا از پیمان‌ها سؤال خواهد شد. این اصل، هم در روابط میان حاکم و مردم مطرح است، هم در روابط میان دولت‌ها و هم در روابط فردی میان اشخاص. هر جا پیمان، تعهد و قراردادی وجود داشته باشد، باید به آن وفادار بود.

مجموع این مباحث، چهارده عنصر را تشکیل می‌دهد که ذیل عنوان مکارم اخلاق در سیاست اسلامی مورد بحث قرار گرفت.
والسلام علیکم و رحمة الله.