حجت‌الاسلام والمسلمین محمد متقیان تبریزی، مدیر گروه فقه سیاسی مرکز فقهی ائمه اطهار(علیهم السلام)، در یادداشتی به تبیین آرامش روانی مردم در چارچوب شرع مقدس پرداخت؛

یکی از مهمترین ویژگی یک جامعه سالم، برخورداری از «امنیت روانی» است. این امکان، در روزهای جنگ اهمیت دوچندانی پیدا میکند. به گونه ای که یکی از مهمترین مسئولیتهایی که متوجه حاکمیت بوده و ضرورت دارد که برای محافظت از امنیت روانی مردم و تقویت آن چاره ای اندیشیده شود، مقابله با کسانی است که امنیت روانی مردم را نشانه رفته و اخلال در آن ایجاد می‌کنند. حال سؤال این است که آیا در شریعت مقدسه به این موضوع توجه شده است؟ اگر آری، چه پیامدهایی برای کسانی که با اقدامات متعدد و متنوع، موجبات اخلال در امنیت روانی مردم را فراهم میکنند در نظر گرفته شده است؟
این موضوع مهم در آیاتِ قرآن کریم مورد توجه قرار گرفته است. در آیه ۶۰ و ۶۱ سوره مبارکه احزاب، به عنوان «إرجاف» توجه داده شده و برای آن مجازات بسیار سنگینی در نظر گرفته شده است:
الأحزاب : ۶۰ لَئِنْ لَمْ يَنْتَهِ الْمُنافِقُونَ وَ الَّذينَ في‌ قُلُوبِهِمْ مَرَضٌ وَ الْمُرْجِفُونَ فِي الْمَدينَةِ لَنُغْرِيَنَّكَ بِهِمْ ثُمَّ لا يُجاوِرُونَكَ فيها إِلاَّ قَليلا.
الأحزاب : ۶۱ مَلْعُونينَ أَيْنَما ثُقِفُوا أُخِذُوا وَ قُتِّلُوا تَقْتيلا.

ترجمه: اگر منافقین، بیماردلان و مرجفین در مدینه دست از اعمال خود بازندارند، همانا تو را بر علیه آنها میشورانیم و دستور به اخراج آنها میدهیم، پس آنها به جز مدت کوتاهی در مدینه نخواهند ماند.
آنها ملعون هستند، هرکجایی که به آنها دسترسی پیدا شد، بازداشت شده و به قتل میرسند.

پیرامون این دو آیه شریفه، در دو ساحت میتوان بحث کرد: مفهوم شناسی «إرجاف»، استنباط احکام فقهی. در این یادداشت مختصر - که خلاصه ای از مقاله است- فقط به مفهوم شناسی آن پرداخته شده و تلاش میشود ابعاد و زوایای مفهومی آن استخراج شود.

فراهیدی صاحب کتاب «العین»، عبارت «رجف الشیء» را به تکان خوردنهای شتر زیر جهاز و تکانه های درخت با باد معنا کرده است. و همچنین آنگاه که ریشه های دندان بیرون می آید یا زمین در اثر زلزله میلرزد، به اینها «رجف» گفته میشود. (ج۶، ص ۱۰۹) ابن فارس هم از آن به «اضطراب» تعبیر میکند. (معجم المقائیس اللغة، ج۲ ص ۴۹۱) صاحب کتاب الفروق فی اللغة نیز توجه خوبی داده و مرز مفهومی میان «رجفة» و «زلزلة» را اینگونه بیان میکند که رجفة به «زلزله عظیم» اطلاق میشود و در خصوص پس لرزه های خفیف از کلمه «زلزله» استفاده میشود. (ص ۲۹۸)

وقتی به استعمالات این ماده در آیات قرآن مراجعه میکنیم، همین شدت معنایی در آن معلوم میگردد:
• الأعراف : ۷۸ فَأَخَذَتْهُمُ الرَّجْفَةُ فَأَصْبَحُوا في‌ دارِهِمْ جاثِمين.
« سرانجام زمین لرزه آنها را فرا گرفت; و صبحگاهان، (تنها) جسم بى‌جانشان در خانه‌هاشان باقى مانده بود»
• المزمل : ۱۴ يَوْمَ تَرْجُفُ الْأَرْضُ وَ الْجِبالُ وَ كانَتِ الْجِبالُ كَثيباً مَهيلا.
«در آن رو که کوهها و زمین سخت به لرزه درمی آید، و کوهها (چنان در هم کوبیده شود که) به شکل توده شن درمی آید »
همانطور که پیداست، ماده «رجف» در این دو آیه قرآن، به معنای «زلزله شدید» استعمال شده است. و این خود حکایت از همان شدتی دارد که در معنای لغوی طرح شد.

حال که معلوم گردید معنای «رجف» اضطراب و تکانه شدید است، معنای «إرجاف» نیز واضح میشود. ابن فارس، این واژه را که در آیه شریفه استعمال شده است اینطور معنا میکند: ارجاف در جایی استعمال میشود که مردم در یک موضوعی خوض کرده و داخل شوند و اضطراب پیدا کنند. (ج۲ ص ۴۹۱) جناب راغب اصفهانی نیز در ترجمه آن میگوید: ارجاف یعنی، ایجاد رجفة؛ یا به وسیله ابزار زبانی یا با اعمال و رفتار. (ص ۳۴۴) علی بن ابراهیم قمی نیز در بیان شأن نزول آیه در تفسیر خود چنین می آورد که منافقین در مدینه، هنگام خروج رسول الله (صلی الله علیه و آله و سلم) برای امر جهاد، اخباری را در خصوص قتل یا اسارت ایشان پخش میکردند که موجب «اغتمام مسلمین» میگردید. مسلمانان بدین خاطر به رسول گرامی اسلام شکایت بردند که آیه شریفه در خصوص این عمل منافقین نازل گردید. (تفسیر القمی، ج۲ ص۱۹۶)

با این گزارش کوتاهی که از کتب لغت صورت گرفت و توجهی که به استعمالات آن در آیات قرآن رفت، میتوان به این نکته وقوف پیدا نمود که واژه «إرجاف» را نباید منحصر در معنای «شایعه پراکنی» و «نشر اکاذیب» دانست. بلکه، با نظر به همین معنای لغوی معلوم میگردد که این کلمه دارای معنایی وسیع است و هر آن چیزی را که موجب از بین رفتن آرامش و امنیت روانی مردم شده و آنها را به اضطراب شدیدی مبتلا سازد، داخل در محدوده مفهومی این کلمه میشود؛ یعنی همان ترجمه ای که راغب اصفهانی در مفردات بیان داشت و نقل آن گذشت.

در بررسی های فقهی و حقوقی، عناوین افعال را به دو دسته قصدی و واقعی تقسیم میکنند. مقصود از عناوین قصدی، آن عناوینی هستند که تحقق آنها در خارج و صدق عنوان بر فعلِ خارجی منوط به قصد فاعل است. یعنی، اگر فاعل قصد چنین فعلی را داشته باشد، میتوان گفت آن فعل در خارج محقق شده است. مانند عنوان «تعظیم» که اگر کسی قصد بزرگداشت دیگری را داشته و به احترام او تا کمر خم شود، میشود گفت عنوان «تعظیم» در خارج محقق شده است. و اگر چنین قصدی نداشته و فقط خم شده باشد، نمی‌توان گفت این عنوان در خارج محقق شده است.
درباره عنوان «إرجاف» نیز باید به این نکته توجه نمود که با نظر به لغت و عرف و ظاهر آیه شریفه اینگونه به دست می آید که این عنوان نیز از عناوین قصدیه است. یعنی، اگر کسی قصد برهم زدن امنیت روانی مردم را داشته و سپس اعمالی را انجام دهد، میتوان فعلِ ارجاف را به او نسبت داد. و اینگونه نیست که گفته شود، چون امنیت روانی مردم برهم خورده است، پس عنوان «إرجاف» در خارج محقق شده است. بلکه، باید فاعل قصد إرجاف را داشته باشد تا بتوان صدق آن عنوان بر فعل را پذیرفت.
از جهت لغت، با دقت در معنای «إرجاف» که به «خوض در اخبار فتنه انگیز» ترجمه شده است، معلوم میشود که صِرفِ نقل اخبار بدون قصد فتنه انگیزی داخل در این عنوان نیست. راغب نیز در مفردات آن را به «إيقاع الرّجفة، إمّا بالفعل، و إمّا بالقول‌» معنا کرده است. کاملاً روشن است که «إيقاع الرّجفة» به معنای «ایجاد رجفة» بدون قصدِ اثرِ رجفه که همانا «اضطراب» باشد، معنا ندارد. فهم عرفی و استظهار عرفی از آیه شریفه نیز موافق با همین معنای لغوی است. توضیح مطلب اینکه، اثر «إرجاف» که اضطراب شدید در انسانها است، از عملِ ارجاف جدایی پذیر نیست. فلذا، کسی که مرتکب این فعل میشود؛ یا به ماهیتِ کار خود و آثار آن آگاه است یا آگاه نیست. اگر آگاه به آثار نباشد، لیکن این ادعا مطرح شود که با صرفِ تحقق آثار بدون علم به آنها و قصد آنها، مجازاتهای مذکور در آیه نیز مترتب میشود، قابلیت التزام عرفی ندارد.

در نهایت، اگر کسی اصرار بر عدم قصدی بودن این عنوان داشت، می‌توان اینگونه گفت: ارجاف میتواند دو صنف داشته باشد؛ یک، عملی آگاهانه و قاصدانه، دو، عملی ناشی از بی اطلاعی و بدون قصد همراه با آثار. لیکن، مناسبات میان حکم و موضوع، این نتیجه را به ما آشکار میسازد که آنچه که در آیه شریفه اراده شده است، همان صنف اول است.

براین اساس، کسانی که قصد ایجاد اضطراب و اخلال در امنیت روانی مردم دارند؛ چه این کار را با نقل اخبار انجام دهند، چه با ارائه تحلیلهای سیاسی، نظامی و امنیتی، داخل در عنوان «إرجاف» هستند. حتی ممکن است، نقل خبری صحیح و صادق، به قصد ایجاد اضطراب در میان مردم، داخل در همین عنوان باشد. در این صورت، مجازاتهای سنگینی که در آیه آمده است و در مقام دیگری باید مورد بررسی قرار بگیرد، بر این عمل مترتب میشود.