آیت الله محمدجواد فاضل لنکرانی، استاد برجسته درس خارج حوزه علمیه قم در جمع اساتید و فضلای حوزه علمیه مشهد طی سخنانی با اشاره به تحولات پژوهش دینی پس از انقلاب اسلامی اظهار داشت:

امروز میدان برای تحقیق در دین هزاران برابر گذشته است، واقعاً از برکات انقلاب و از نگاه‌های امام و رهبری این بود که دین در متن جامعه و اجتماع حضور یابد که بحمدلله تحقق یافته و این زمینه تحقیق را صد چندان فراهم می‌کند.

این عضو جامعه مدرسین تصریح کرد: ما اگر روزانه ۲۴ ساعت وقت بگذاریم برای مطالعه، تحقیق و کشف معارف و دستورات و مطالب جدیدی که در متون دین وجود دارد باز کم می‌آوریم، حتی در یک گرایش از فقه هم چنین است.

بسیاری از موضوعات آیات قرآن مکلف نیست بلکه جامعه و اجتماع است

این استاد خارج فقه و اصول با تأکید بر اینکه فقه امروز به شاخه‌های متنوع و متعددی تبدیل شده، خاطرنشان کرد: هرچند بعضی می‌گویند این تغییر اسم است اما واقعاً اینطور نیست! یک وقت حضرت امام در اوایل انقلاب می‌فرمود دستورات اجتماعی قرآن ۱۰ برابر دستورات فردی است، واقعیت‌اش همین است که ۱۰۰ برابر است. در سابق فقها می‌فرمودند موضوع فقه مکلّف است؛ نماز بخواند، روزه بگیرد، حج برود، اما الآن این اندیشه به‌وجود آمده که موضوع بسیاری از آیات قرآن مکلف نیست بلکه جامعه و اجتماع است.

عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم افزود: امروز این فکر مطرح شده و جایگاه و شواهد و ادله فراوان دارد و از آن فقه اجتماعی تولید می‌شود.

استاد فاضل لنکرانی در تبیین نمونه‌هایی از آیات اجتماعی قرآن گفت: این آیه شریفه « وَلَا تَهِنُوا وَلَا تَحْزَنُوا وَأَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ إِنْ کُنْتُمْ مُؤْمِنِینَ» چه می‌فرماید؟ آیا این أَنْتُمُ الْأَعْلَوْنَ یعنی یک فرد مسلمان بر کفار علوّ دارد یا جامعه مسلمین؟ همینطور آیه شریفه «وَلَنْ یَجْعَلَ اللَّهُ لِلْکَافِرِینَ عَلَى الْمُؤْمِنِینَ سَبِیلًا»، اینجا حرف‌های اصولیین در بحث انحلال مطرح نیست که گفته شود یک کافر بر یک مسلمان نباید سلطه داشته باشد. به نظر ما آیه شریفه می‌گوید جامعه مسلمین نباید تحت یوغ کفار قرار بگیرد.

وی ادامه داد: آیه نفی سبیل از آیات اجتماعی قرآن است، فقه اجتماعی است. در مورد یک مسلمان که برای یک کافر کارگری کند نمی‌توان به این آیه تمسک کرد، چون آیه مربوط به جامعه مسلمین است، ولو اینکه بعضی در کتاب الاجاره گفته‌اند.

«خطابات قانونیه» فرعی بر «الاسلام هو الحکومه» است

فاضل لنکرانی با بیان اینکه فقه اجتماعی و فقه سیاسی شعار نیستند، اظهار داشت: چند سالی است که خود من بعضی از این مباحث را در قم می‌گویم. امام راحل در یک جمله فرموده «الاسلام هو الحکومه»، من تا قبل از اینکه روی این موضوع کار کنم حتی هیچ مقاله‌ای هم راجع به این عبارت ندیدم، در حالیکه «الاسلام هو الحکومه»، مهم‌ترین، بزرگترین و دقیق‌ترین نظریه فقهی و سیاسی امام است که متاسفانه اصلاً روی آن کار نشده است.

این استاد خارج فقه افزود: قبل از آن فکر می‌کردم نظریه خطابات قانونیه امام خیلی مهم است و حتی بحث هم کردم و عنوان کردم «خطابات قانونیه مهم‌ترین نظریه اصولی امام»، اما بعد ملاحظه کردم وقتی دین یعنی حکومت، دین یعنی قانون، طبعا خطابات قانونیه یکی از فروع «الاسلام هو الحکومه» می‌شود.

استاد فاضل لنکرانی سپس بیان کرد: برای به دست آوردن آیات حکومت چند بار قرآن را خواندم و دیدم این فرمایش امام چقدر مبنای قرآنی زیادی دارد. آیات متعددی از قرآن به خوبی دلالت دارد که انبیاء برای حکومت آمده‌اند و اصلا دین برای حکومت و حاکمیت خدا بر بشر آمده، این از چیزهایی است که قبل از انقلاب مطرح نبوده و حالا مطرح شده و باید کار بشود.

فقه فردی پاسخگوی مشکلات اجتماعی نیست

رئیس مرکز فقهی ائمه اطهار(ع)، با تصریح بر ناکارآمدی فقه فردی در عرصه اجتماع اظهار داشت: قطعاً نمی‌شود با فقه فردی مشکلات اجتماعی امروز را حل کرد، مشکلات اجتماعی نگاه خاص خودش را می‌خواهد و فتوای خاص خودش را می‌طلبد. این فقه فردی مسائل فردی افراد را حل می‌کند لذا باید برای مسایل اجتماعی کار بشود.